Catfish to osoba, która w internecie podszywa się pod kogoś innego, tworząc fałszywą tożsamość (najczęściej na portalach randkowych i w mediach społecznościowych). Chodzi nie o zwykłe „upiększanie” wizerunku, tylko o świadome wprowadzanie w błąd: cudze zdjęcia, zmyślona biografia, czasem nawet cała legenda. W polszczyźnie funkcjonuje też czasownik catfishować oraz rzeczownik catfishing.
Skąd się wzięło słowo „catfish”
Wyraz przyszedł z angielskiego, gdzie catfish oznacza suma. W znaczeniu internetowym spopularyzował go film dokumentalny Catfish (2010), a potem program MTV pod tym samym tytułem. Od tego momentu słowo zaczęło działać jak etykieta: krótka, nośna i łatwa do przeniesienia na kolejne języki.
W tle krąży anegdota: podczas transportu ryb do zbiorników wrzucano do skrzyń suma, żeby „poruszał” inne ryby i nie pozwalał im ospaleć. Stąd metafora kogoś, kto miesza w cudzej historii i wprawia ją w ruch — tyle że w wersji internetowej kończy się to zwykle oszustwem, nie „mobilizacją”.
Synonimy i polskie odpowiedniki (lista)
Poniżej zestaw określeń spotykanych w praktyce — od potocznych po bardziej formalne i specjalistyczne. Wszystkie dotyczą osoby (lub profilu), która udaje kogoś innego w sieci.
catfisher, fejker, hochsztapler, impostor, mistyfikator, naciągacz, oszust, oszust internetowy, oszust matrymonialny, podszywacz, profil fikcyjny, profil fałszywy, przebieraniec (w sieci), socjotechnik, udawacz, wyłudzacz, złodziej tożsamości
Grupy znaczeniowe: kiedy które słowo pasuje
- Neutralnie i opisowo (w tekście informacyjnym): oszust internetowy, podszywacz, profil fałszywy, profil fikcyjny, udawacz
- Potocznie, „internetowo”: catfisher, fejker, catfish (używane jako etykieta), catfishować (czasownik)
- Mocno oceniająco (gdy podkreśla się krzywdę lub intencję): naciągacz, oszust, wyłudzacz, hochsztapler
- Gdy w grę wchodzą dane i formalna tożsamość: złodziej tożsamości, socjotechnik
- W kontekście relacji i randek: oszust matrymonialny
Subtelne różnice między bliskimi synonimami
Podszywacz podkreśla mechanizm: ktoś „wchodzi w cudze buty” i udaje konkretną osobę lub typ osoby. Dobrze brzmi w zdaniach o fałszywych kontach i przejętych zdjęciach.
Oszust internetowy jest najszerszy: obejmuje i catfishing, i inne przekręty (aukcyjne, inwestycyjne, „na BLIK”). Gdy temat ma być stricte o udawaniu tożsamości, lepiej doprecyzować: „podszywacz” albo „fałszywy profil”.
Wyłudzacz przesuwa akcent na cel — zdobycie pieniędzy, kodów, danych. Catfish bywa „wyłudzaczem”, ale nie każdy catfish od razu wyłudza; czasem chodzi o uwagę, relację, kontrolę.
Fejker bywa mylący: w polszczyźnie potocznej potrafi oznaczać i kogoś, kto „ściemnia” w drobnych sprawach, i autora fałszywego profilu. W tekście wymagającym precyzji lepiej użyć „podszywacz” albo „oszust internetowy”.
Przykłady użycia w zdaniach
Po kilku tygodniach rozmów okazało się, że to podszywacz, a zdjęcia były skradzione z konta modela.
Policja ostrzega przed oszustami matrymonialnymi, którzy budują relację tylko po to, by potem prosić o „pożyczkę”.
Ktoś założył profil fałszywy z jej nazwiskiem i pisał do znajomych, udając, że pilnie potrzebuje pieniędzy.
Na forum szybko wyszło na jaw, że to fejker — historia nie trzymała się kupy, a szczegóły co chwilę się zmieniały.